سه انگشت را جمع كرد ، و با آنها پى در پى به سينه من مىزد ، و مىفرمود : اى وابصه از اين قلبت بپرس ، از اين قلبت بپرس ، بر و خوبى هر آن چيزى است كه قلب تو نسبت به آن آرامش يابد ، بر آن چيزى است كه نفس تو بدان آرامش يابد ، و گناه آن عملى است كه در دل اضطراب و نگرانى ايجاد كند ، هر چند كه مردم يكى پس از ديگرى حكم به درستى آن عمل كنند . « 1 » و در همان كتاب است كه احمد ، و عبد بن حميد ، و ابن حبان ، و طبرانى ، و حاكم ( وى حديث را صحيح دانسته ) ، و بيهقى از ابى امامه روايت كرده‌اند كه گفت : مردى از رسول خدا ( ص ) پرسيد اثم - گناه - چيست ؟ فرمود : خيالهاى باطلى كه به دل وارد مىشود ، پرسيد : حال بفرما ايمان چيست ؟ فرمود : اينكه آدمى از كار زشتش بدش آيد ، و كار نيكش خرسندش سازد ، و كسى كه چنين است از مؤمنين است . « 2 » و در همان كتابست كه ابن ابى شيبه و احمد و بخارى در كتاب « الادب » و مسلم و ترمذى و حاكم و بيهقى در كتاب « الشعب » از نواس بن سمعان روايت آورده‌اند كه گفت : شخصى از رسول خدا ( ص ) پرسيد : « بر » و « اثم » به چه معنا است ؟ فرمود : بر به معناى حسن خلق ، و اثم به معناى هر خيالى است كه در دلت وارد شود ، خيالى كه اگر مرتكب شدى دوست دارى مردم آگاه نشوند ، و اگر مردم خبردار شوند ناراحت شوى . « 3 » مؤلف : اين روايات - بطورى كه ملاحظه مىكنيد - از آيه شريفه : « وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها » « 4 » خبر مىدهد ، مؤيد اين روايات معنايى است كه ما در گذشته براى اثم كرديم . و در مجمع البيان گفته : مفسرين در معناى جمله : * ( « وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ » ) * اختلاف كرده‌اند بعضى گفته‌اند : اين دستور به وسيله آيه : « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » نسخ شده ، ( نقل از اكثر مفسرين ) بعضى ديگر گفته‌اند از اين سوره - يعنى سوره مائده - و از اين آيه هيچ حكمى نسخ نشده ، براى اينكه مىدانيم كه بر مسلمانان جائز نبوده كه ابتداء با مشركين قتال كنند ، مگر آنكه قبلا خود مشركين قتال را آغاز كرده باشند ، آن گاه گفته است : اين قول از امام ابى جعفر ( ع ) روايت شده . « 5 »

--> ( 1 و 2 و 3 ) در المنثور ، ج 2 ص 255 . ( 4 ) سوگند به نفس كه براستى خداى تعالى چقدر آن را بى عيب آفريده ، و بديها و خوبيهايش را به آن الهام كرده ، در نتيجه هر انسانى به وسيله اين الهام الهى ، درك مىكند چه كارى فجور و گناه است ، و چه كارى تقوا و خوب است . « سوره شمس ، آيه 8 » . ( 5 ) مجمع البيان ، ج 3 ص 155 .